Mizah ciddi iştir

(Timur Soykan - 01.06.2003 - Radikal)

Penguen mizah dergisinin isim ve 'maskot' babası Selçuk Erdem'i artık tanımayan yok. Hazırkart'tan internete kadar her yerde çizgileri var. Ama o saklanmak istiyor.

Mizah dergisi Penguen'in bürosunun girişinde 'Donundan tram çıkar karikatürcünün, hayatından ise dram' yazıyor. Bu kadar arabesk değiller, ama günlük yaşamlarında komik olduklarını söylemek de pek mümkün değil. Tanıştıklarında komiklik beklentisiyle gözlerinin içine bakanlar, hayal kırıklığına uğruyor, hatta tersleniyor. Penguen'in isim ve maskot babası Selçuk Erdem de söylüyor, "Karikatüristler ciddi adamlardır" diye. Kendisi de çok ciddi.
Hatta içekapanık olduğunu, göz önünde olmayı hiç sevmediğini belirtiyor. Ama yetenekli olunca insanlardan gizlenmek imkânsız. Eskiden sadece mizah dergilerini okuyanlar tanırdı Erdem'i.
Turkcell Hazırkart, karikatürlerinin olduğu kartlar bastırıp, televizyon reklamlarıyla da duyurunca popülaritesi arttı Erdem'in. Ortaköy'de dev bir panoda da karşınıza çıkıyor Erdem. Bir ayran reklamı çizmiş.
İki inek oryantal dans yapıyor, altında 'İçmeden önce çalkalayınız' yazıyor. İnternette de popüler Erdem. Karikatürleri neredeyse e-postaların pulu oldu. Herkes birbirine gönderiyor. Hatta Erdem'in penguenleri, koyunları, inekleri, padişahları, yeniçerileri Türkiye' nin sınırlarını da aştı. Onlar İngilizce de konuşuyor.
Türkiye'nin ünlü çizerlerinden Selçuk Erdem'le konuştuk.

Röportajı daha keyifli bir hale getirmek ve yazıyı okuyup sizi tanımayanlara hakkınızda bir fikir verebilmek amacıyla, karikatürlerinizi hatırlatarak sorular soracağım. Nasıl fikir ama?
İyi fikir.
Bir karikatürünüzde, tavuk telsizden anons yapıyor: "Dünyalılar bizi zararsız, aptal hayvanlar sanmaya devam ediyor. Bütün gezegene yayıldık. Harekete geçmek için talimat bekliyoruz" diyor. Tavukları işgalci tavuklar olarak düşünecek kadar şüpheci olmak mizahın kaçıncı kuralı?
İlk kural farklı bakabilmek. Paranoyak olmak aradaki araçlardan birisi.
Aslında çok paranoyak bir insan değilim. Bazı karikatürlerdeki paranoya sadece bana ait değil, topluma ait.
Halkım, 'Tavuklar uzaylı mı?' diye düşünmüyor tabii, ama genel olarak bütün hepimizde 'Acaba bunun arkasında ne var?' düşüncesi oluyor. Politikada 'derin devlet' oluyor. Mizahta da bunun komik kısmı oluyor. Biraz abartılı düşünmek gerekiyor.
Bir de tema bulmak önemli olmalı herhalde. Mesela penguen, elinde
'Uçamıyorum' yazan bir tabelayla dileniyor. Bunun gibi onlarca penguen karikatürü çizdiniz. Bir temadan fazla espri çıkacağını hissediyor musunuz?
Başında hissetmiyorum. Bazıları daha bereketli oluyor. Bazı temalar, benden önce başka çizerler tarafından bulunmuş. Bazıları da kendi hayatımızdan çıkıyor. Tarih esprileri hep yapılmıştır. Ama benim tarzımda pek olmadı herhalde. Mesela padişah-yeniçeri ilişkileri pek irdelenmedi.
Bir çiziminizde de padişah konuşma yaparken bir yeniçeri, "Padişah olmak isteyen gençlere neler önerirsiniz" diye soruyor. Padişah da elini topuzuna doğru uzatıyor. Siz karikatürist olmak isteyen gençlere neler önerirsiniz?
Biri sormuştu. 'Önüme çıkma ezerim' demiştim. Yeni başlayana hiçbir şey önermem. Herkesin kendi macerası. Dergiye gelen amatörlerle ilgileniyorum.
Elimden geldiğince bir sürü şey söylemek istiyorum ama bir yandan da söylediğim her şeyin havada kaldığını da biliyorum.
Çok kişisel bir macera. Çünkü tek bir doğru yok. Çeşitli üslup olabilir, farklı bakış açıları da olabilir. Sadece özgünlük de değil. Sonuçta birilerinden mutlaka etkileniyorsunuz. Geleneğin içinde yeni bir halka oluyorsunuz. Komikseniz komiksiniz, değilse galiba öğretilemiyor. Sadece çizgiyle ilgili teknik bir şeyler öğretmek mümkün.
Yani size göre doğuştan mı karikatürist olunuyor?
Eskiden doğuştan olduğunu kabul etmiyordum. Çalışmakla ilgili görüyordum. Ama çok çalışıp beceremeyelenleri de gördüm açıkçası.
Çalışma ortamınız nasıl?
Penguen'den önce Leman dergisinde çalışırken artık birlikte sabahlamıyorduk. Köşelerimizi e-mail ile gönderiyorduk. Dergiye çok uzun süre uğramadığımız oluyordu. Çizer arkadaşlarımızla aylarca hiç görüşmüyorduk.
Şimdi Bahadır Baruter, Erdil Yaşaroğlu, Bülent Üstün ve diğerleriyle hep birlikteyiz. Artık çok eğlenerek çalışıyoruz. Beraber espri buluyoruz. Esprilerimizle dalga geçiyoruz, sürekli birbirimize karışıyoruz.
Bir karikatürünüzde koyun, kaz sürüsünün içinde gidiyor. Kendi kendine "Sürü psikolojisi iyi tamam da, acaba doğru sürü mü?" diyor. Sizin tarzınız da dergideki diğer çizerlerden oldukça farklı. Doğru ekiple çalışmadığınızı düşündünüz mü?
Bazen düşündüğüm oldu. Çok farklı şeylerle bazen yan yana olabiliyorsunuz.
Örneğin Leman dergisinde daha fazla oluyordu. Ama bu da dergi dediğiniz şeyin işlevidir. Çok farklı şeyleri bir araya getirip bir dergi yaratıyorsunuz. Şu an çok rahatsız etmiyor. Ben kendi dünyamda ne yapıyorsam ona bakıyorum. Onun dışında insanların ne yaptığı beni ilgilendirmiyor.
Sizde çizgilerdeki sadelik, gereksiz taramaların olmamasında Oğuz Aral'ın bir etkisi var mı?
Onun etkisi yok bende. Ben çok yıllar sonra tanıştım onunla. Ama küçükken 'Gırgır' okurdum. Yabancı ustalar da var. Onlardan da etkilendim.
Ben ne kadar az çizgiyle anlatabilirim diye bakıyorum. Özellikle bende gözler, ifadeli oluyor. Espriyi verdikten sonra gereksiz gördüğüm çizgileri atıyorum. Biz Oğuz Aral etkisinde çok fazla olmayan bir kuşağız. Onunla çalışmamış çizerleriz. Ama Penguen dergisini çıkarınca onu da ziyaret ettik. İlk sayıyı götürdük. Çok eleştirdi.
Beğenmedi mi?
Kem küm... Dergiyle ilgili kendi düşüncelerini söyledi bize işte...
Bir de karikatüristlerin çok hızlı çizmesi insanları şaşırtır. Sizde hızlı çizenlerden misiniz?
Sadece esprileri not almak için karaladığım bir defter var. Oradaki ifadeler çok komik oluyor, manyak oluyor. Böyle hiç düşünmeden, sallayarak çizdiğim eskizler. Sonra orjinali çizerken o duyguyu yakalamaya çalışıyorum. Ama doğrusu bazen olmuyor.
Aslında çok özenmek biraz tehlikeli. Doğru, güzel olsun diye özeniyorsunuz, sonra o ruhunu kaybedebiliyor.
Benim maskot uçan penguen, bir kâğıdın köşesine karaladığım çizimdi. Arkadaşlar 'Bu maskotumuz olsun' dediği zaman tekrar çizdim ama olmadı. Şu an maskot penguen, ilk karaladığım şekli. Biraz kanatlar eğik ama
asıl duyguyu o veriyor. Derginin adından önce bu maskot kabul edildi. Daha sonra derginin adı Penguen oldu.

'Ben huysuz bir çizerim'

Artık iyi kazanıyorsunuz. Para, çizeri değiştiriyor mu?
Ben o kadar para görmedim. Ama değiştirmez zaten. Belki çok ünlü olmak, her yerde tanınmak insanı değiştirebilir.
Ben böyle şeylerden hoşlanmıyorum. Ortalığa çıkmak istemiyorum. Beni, yolda çok az insan tanıyor. Yaptığım projelerde çok büyük paralar kazanmıyorum. Biraz daha rahat ettiğimi söyleyebilirim.
Çok sayıda reklam teklifi geliyor. Değerlendirmiyorum. Çünkü ben huysuz bir çizerim. Biraz rahat olabildiğim alanlar varsa o projeleri kabul ediyorum. Her şeyi yapmaya çalışıp tadını kaçırmak istemiyorum. Asıl hayalimiz dergi. Reklamlarla uğraşırken dergiyi kötü yapma riskini göze alamazdım.
Para kazanamadığınız zor günler yaşadınız mı?
Genel olarak bir mizah dergisi çok para kazandırmaz. Ancak geçindirebilir. Limon'dan ayrılıp 'Deli'yi çıkardık. Çok az sattı. Para kazanmıyordu. Biz de para almıyorduk. Öğrenci olduğum için önemli değildi. Şu ana daha iyi koşullardayız.

Diğerlerine de ulaştı

Bir başka karikatürünüzde koyunla kurt pastanede oturuyor. Koyun içinden, "Bir daha internetten tanıştığım biriyle buluşursam" diyor. Sizin de internette sürekli karikatürleriniz geziyor. Bu durumdan memnun musunuz?
Memnunum. Böylece mizah dergisi dışındaki bir grup insana da ulaşmış oldum. Eskiden sadece mizah dergisi okuyanlar biliyordu ve onlar öğrenci kesimiydi. Şimdi herkes tanıyor. Reklamların da etkisi oluyor.

'İşim konuşulsun'

İnsanların günlük yaşamda size 'komik' biri olarak farklı davranmaları rahatsız ediyor mu?
Bu eskiden beni çok rahatsız ediyordu. Adam benimle tanıştığı zaman, daha dikkatli konuşuyor. 'Ne diyecek, komiklik yapacak mı acaba?' diye bekliyor.
Bu duygu beni rahatsız ediyordu. Ben kendimi göstermek, açmak istemiyorum. Kendimi saklamak istiyorum. Benim hakkımda değil, işlerim hakkında konuşulsun istiyorum. Muhabbetlerine girdiğiniz zaman, genel olarak karikatüristler ciddi adamlardır.