Bilgi teknolojisi ve klasik gazetecilik

(Edip Emil Öymen, 09.1.2005, Radikal 2)

Yıkıntılar arasında bilinçsizce dolaşan sarı kafa ufak bir çocuk. Bir turistin oğlu belli ki. Phuket Hastanesi web sitesi, çocuğun resmini yayınladı. İnternetten deli gibi bilgi bulmaya çalışan bir İsveçli, resmi görünce oğlanı tanıdı: İki yaşındaki yeğeni Hannes Bergstroem... Hemen Tayland'a giden amca, önce yeğenini, sonra da yaralı kardeşini buldu. Hannes ile babası hastanede bir araya geldiler. Anne, kayıp 4,000 İsveçli arasında.

Norveçli kardeşler Christoph ve Espen Wernersen, tsunamide kaybolan üçüncü kardeşleri Ketil, karısı ve çocukları hakkında bilgi bulabilmek için web sitesi kurdu: hjelposs.info

Tayland'ın turistik bölgesindeki Phuket Hastanesi ve diğerleri, anası-babası bulunamayan turist çocukların resimlerini, yerli-yabancı yaralı ve ölülerin isimlerini web sitesinde yayınladı, yayınlıyor.

Tsunamide binlerce kişinin öldüğü İsveç-Norveç'te gazeteler, tamamen bu konuya odaklı, hızla güncellenen weblog kurdular.

Dünya çapında yayın yapan BBC ve MSNBC, tanıkların ifade, bilgi ve fotoğraflarını yayınlamak üzere weblog kurdu.

BBC özellikle, olaya tanık olan herkesi izlenimlerini paylaşmaya davet etti. Bunları yayınlandı, yayınlıyor.

Hindistan'da New Delhi TV, tamamen tsunami bilgileri ve kazazedeleri için web sitesi kurdu.

Olaydan hemen sonra kurulan Southeast Asia Earthquake and Tsunami Blog, her türlü bilgi ve para, ilaç yardımı için yüksek oktanlı bir internet eşgüdüm merkezi oluverdi.
Bu başlıkların arka planındaki yoğunluğu buraya aktarmak mümkün değil. Sadece şu denilebilir: Tsunami nedeniyle kurulan siteler derhal işe yaramaya başladı. Kimliği saptanan yaralı/ölülerin listeleri, hangi hastanede oldukları, kimin nereye nasıl yardım yapabileceği gibi bir sürü konuda sivil toplum, internet sayesinde otomatik olarak hızla uluslararası örgütlendi. Klasik medya, olay yerine yetişene kadar, olayı yerinde yaşayanlar, durumu dünyaya yazılı/re-simli anlattı.

Global iletişim aracı...
İnternet, global biçimde kullanılmaya başlanalı daha 10 yıl oldu... Ama ileri bilgi toplumu ülkelerinde sanki ezelden beri varmışçasına yaşamsal öneme sahip. Ve, tsunamiyle birlikte, dünyanın en etkin ve hızlı iletişim aracı olduğunu ispatladı. Elbette şu koşulla: Birileri internete bilgi yükledi. Herkesin kullanımına açtı. İnterneti gündelik yaşamın ayrılmaz parçası haline getirenler, bilgiyi burada aradı. Buldu.
İnternetin hızını ve etkinliğini artıran yeni bir unsur ise, web sitesi kadar çetrefil olmayan, hızla kurulan, hızla yenilenen "not defteri" siteleri... Bunlara "weblog" deniliyor. Amerika'da, özellikle 11 Eylül 2001 günü ve onu izleyen dönemde (Türk medyasının klişe diliyle ifade edersek) weblog "patlaması" yaşandı. Birbirini tanımayan ve birbirinden habersiz pek çok kişi, olaya ilişkin binlerce ayrıntıyı birbiriyle web üzerinden paylaştı. Bu paylaşma, o kadar geniş bir boyuta ulaştı ki, şimdi bütün bu weblogları bir arada tutan mega-siteler var.
Web sitesinden daha kolay kurulan ve yenilenen webloglarda, çevreleri dışında tanınmayan kişiler yaşamlarını bütün dünyaya saat - saat anlatıyor. İlgilenen, izliyor. Bu, iletişim tekniği ve biçimi açısından şimdilere kadar görülmemiş bir şey. Son verilere göre sadece weblog sayısı 5 milyonu aştı. Amerikan Pew araştırma şirketine göre her 5.8 saniyede bir, bir weblog kuruluyor.
Ortaya weblog olarak çıkan günlük anı siteleri, artık epeydir "moblog"= mobil weblog. Cep telefonlarının fotoğraf çekme özelliği sayesinde bu siteler, daha da hızla yenileniyor. Adeta canlı yayın yapan mobloglar var. Bütün bunları sağlayan yazılım ve donanımın nitelikleri, bir öncekinden ileriye adeta kuantum sıçraması.
Haber iletimini bunca kolaylaştıran teknoloji, elbette klasik gazeteciliği ve haber/gazete yapımını etkileyecekti. Nitekim, etkiledi de. Yakın zamanlara kadar gazeteci şöyle diyordu: "Sen orada değildin, ama ben oradaydım. Olup biteni sana anlatayım". Şimdi ise gazeteci, olay yerine yetişene kadar düzinelerle kişi, olayı da, resmini de, izlenimini de dünyaya aktarır hale geldi.

Yüzbinleri "leke" olarak görmek
Elbette bu, haberin insanlar için gerçek önemini bilen ve anlayanlara... Türkiye gibi ülkelerde, kendisini haber kanalı olarak konumlandıran televizyonlar, normal yayın akışlarını kesip bu kadar müthiş bir habere odaklanmayı akıl edemeyebilir. Gazeteler, sadece ünlü turist Türkleri öne çıkartıp, yitip giden yüzbinleri "leke" gibi görebilir. Globalleşme iddiasındaki ülkenin medyası, globalleşmenin insan boyutunu idrak edememiş görünebilir.
Türkiye için henüz erken ama, ileri bilgi toplumlarında gazeteciliğin anlamı ve tanımı, Türkiye'deki uygulamaya hiç benzemeyen bir biçimde değişiyor. Öyle ki, habere gazetesinde, radyo/televizyonunda yer bulamayan yayıncılar, ayrıntıları okuması/görmesi için izleyiciyi kendi özel websitelerine yönlendiriyor. "Biz size haberin ana fikrini veriyoruz. Ayrıntısını internetten okuyun" diyor.
Bu tür ülkelerde bilgi ve haberi "koyacak yer" bulamamak gibi bir sorun var. Reklama yer açmak yüzünden değil! Haber ve bilginin çokluğundan, içerik zenginliğinden. Ama, internetin "sınırsız" ortamında haber/bilgiyi ayrıntılı olarak işlemek, klasik gazeteciliğe farklı bir işlev yüklemeye başladı bile: Olayların arkaplanını irdeleme, yorumlama, neden/niçin/nasılını anlatma fırsatı. Çünkü ne/nerede/ne zamanla ilgilenmek, internet siteleri ve webloglarının işi artık. "Oralarda."